Bokken là thanh kiếm gỗ có hình dáng giống kiếm katana của Nhật. Người tập dùng nó để học kỹ thuật kiếm mà không cần đến lưỡi thép. Trong xưởng, chúng tôi gặp bokken ở hầu hết các câu lạc bộ kendo, kenjutsu, iaido và aikido.
Tên gọi xuất phát từ tiếng Nhật: “boku” nghĩa là gỗ, “ken” nghĩa là kiếm. Ghép lại là kiếm gỗ. Cái tên giản dị, nhưng cây kiếm này mang theo cả một lối học của võ đạo.
Bokken là gì
Về hình thức, bokken là một thanh gỗ nguyên khối, có độ cong nhẹ, có tsuba hoặc không có tsuba tùy kiểu. Phần chuôi được vuốt thon để tay nắm chắc, thân kiếm dày dần về phía sống, mũi kiếm thon lại. Người làm nghề rất chú ý đến độ cân bằng của cả thanh, vì một cây kiếm lệch trọng tâm sẽ làm hỏng cách ra đòn.
Bokken thường làm từ gỗ sồi trắng hoặc sồi đỏ ở Nhật. Ở Việt Nam, nhiều thợ dùng các loại gỗ quý bản địa như trắc, cẩm lai, căm xe hay mun, vốn rất cứng và nặng. Bạn có thể đọc thêm về đặc tính của gỗ trắc khi làm binh khí để thấy vì sao chất liệu quan trọng đến vậy.
Điểm đáng nhớ là bokken không phải đồ chơi. Một cú chém bằng gỗ cứng vẫn đủ gây chấn thương nặng. Chính vì thế người ta tập bokken bằng sự nghiêm túc của người cầm kiếm thật.
Công dụng trong kendo và kenjutsu
Kenjutsu là nghệ thuật kiếm cổ, nơi bokken được dùng để luyện các bài kata. Hai người đứng đối diện, một người tấn công, một người đỡ rồi phản đòn theo một chuỗi đã định. Kata rèn nhịp thở, khoảng cách và sự chính xác của từng động tác.
Kendo thì khác. Người tập dùng shinai bằng tre khi đấu tập có giáp, còn bokken xuất hiện khi học kata và các bài cơ bản. Vì vậy một võ sinh kendo vẫn cần biết cầm bokken cho đúng.
Ngoài hai môn trên, bokken còn có mặt trong iaido, aikido và nhiều hệ phái võ cổ truyền. Có người dùng nó chỉ để tập vung kiếm mỗi sáng. Số lần vung (suburi) mỗi ngày là cách giữ cổ tay, vai và lưng bền bỉ qua nhiều năm.
Thầy của chúng tôi từng nói rằng cây kiếm gỗ dạy người ta kiên nhẫn trước khi dạy kỹ thuật. Một buổi tập chỉ có suburi cũng đủ làm bàn tay biết đúng sai. Nhiều người mới ngạc nhiên vì mỏi vai sau vài chục nhát chém đầu tiên.
Các kích thước phổ biến
Bokken tiêu chuẩn dài khoảng 100 cm, vừa với người trưởng thành tầm vóc trung bình. Bản ngắn hơn khoảng 80 đến 90 cm dành cho thiếu niên hoặc người nhỏ con. Bản ngắn kiểu wakizashi hoặc kodachi dài chừng 55 đến 60 cm, dùng để tập kiếm ngắn và các bài song kiếm.
Trọng lượng thay đổi theo loại gỗ. Cây kiếm sồi nhẹ hơn, dễ vung liên tục. Cây kiếm trắc hay mun nặng tay, cho cảm giác đầm và chắc, nhưng mỏi nhanh với người mới. Cùng một chiều dài, chênh lệch trọng lượng có thể rất lớn.
Một số người đặt làm bokken theo sải tay riêng. Cách đơn giản là cầm kiếm thả xuôi tay, mũi kiếm chạm gần mặt đất mà vai vẫn thoải mái. Nếu bạn chưa chắc, hãy xem hướng dẫn cách chọn bokken cho người mới tập trước khi quyết định.
Lưu ý khi chọn mua
Đầu tiên hãy nhìn thớ gỗ. Thớ chạy thuận dọc thân kiếm thì chịu lực tốt, còn thớ chạy ngang dễ gãy khi va chạm. Mắt gỗ lớn ở gần chuôi hoặc mũi kiếm là dấu hiệu nên tránh.
Tiếp theo là bề mặt. Kiếm tốt được mài nhẵn, không có gai, không có vết nứt chân chim. Chạy ngón tay dọc thân kiếm, bạn sẽ thấy ngay chỗ nào thô.
Điều cuối cùng là mục đích dùng. Tập kata cần cây kiếm vừa tay, còn trưng bày thì ưu tiên vân gỗ đẹp. Hai nhu cầu này không giống nhau, và nhiều người hay quên nghĩ về điều đó trước khi mua.
Nếu cần tư vấn thêm, bạn có thể xem các dòng binh khí tại trang sản phẩm của chúng tôi. Để hiểu rõ nguồn gốc của kiếm gỗ, tài liệu về bokken trên Wikipedia cũng là một nguồn tham khảo hữu ích.
Một vài kinh nghiệm từ xưởng
Có lần một huấn luyện viên đặt mười cây bokken cho lớp thiếu niên của mình. Chúng tôi hỏi chiều cao từng em rồi chia thành ba nhóm kích thước. Sau hai tháng ông phản hồi rằng các em ít kêu mỏi vai hơn hẳn so với lớp cũ dùng chung một cỡ.
Chuyện nhỏ này cho thấy kích thước phù hợp quan trọng hơn người ta nghĩ. Một võ sinh cao chưa đến 1m50 cầm cây kiếm 100 cm sẽ phải nâng vai quá mức. Về lâu dài, thói quen đó ảnh hưởng đến cả tư thế đứng.
Ngoài ra, bokken cũng nên được dùng đúng mục đích. Đừng dùng kiếm gỗ đập vào vật cứng để thử độ bền, vì mỗi vết đập đều để lại vi nứt mà mắt thường khó thấy. Sau vài lần như vậy, thân kiếm có thể gãy đúng lúc bạn đang tập kata.
Người mới cũng nên làm quen với việc chào kiếm và đặt kiếm đúng chỗ. Các động tác này không làm kiếm bền hơn, nhưng giúp người tập hình thành sự tôn trọng với dụng cụ. Điều đó phản ánh tinh thần chung của võ đạo mà các thầy thường nhắc.
Bokken đơn giản về hình dạng nhưng đòi hỏi sự tinh tế ở mỗi chi tiết. Hiểu đúng bokken là gì giúp bạn chọn được cây kiếm đồng hành lâu dài, vừa an toàn vừa tạo hứng thú cho từng buổi tập.
